مىتواند تعقل كند و خيرخواه هم هست بشنود و پيروى كند ، در نتيجه پس طريق به سوى رشد يا سمع است و يا عقل ، و دليل اين راه يا عقل است يا نقل . پس آيه شريفه در معناى آيه « و قالُوا لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ ما كُنَّا فِي أَصْحابِ السَّعِيرِ » « 1 » است . و معنايش اين است كه : بلكه آيا گمان مىكنى كه اكثر ايشان استعداد شنيدن حق را دارند تا آن را پيروى كنند و يا استعداد تعقل درباره حق را دارند تا آن را پيروى كنند و به دنبال اين گمان اميدوار هدايت يافتن آنها شدى كه اين قدر در دعوتشان اصرار مىورزى ؟ . * ( « إِنْ هُمْ إِلَّا كَالأَنْعامِ » ) * - اين جمله بيان جمله قبلى است ، چون جمله قبلى در معناى اين بود كه اكثرشان ، نه مىشنوند و نه مىفهمند ، و اين جمله مىفهماند كه صرف نشنيدن و تعقل نكردن نيست ، بلكه اينان عينا چون چارپايانند كه از سخن جز لفظ و صدايى نمىشنوند و معنى را درك نمىكنند . * ( « بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلًا » ) * - يعنى اينها از چارپايان هم گمراه ترند براى اينكه چارپايان هرگز به ضرر خود اقدام نمىكنند ولى اينها ضرر خود را بر نفع خود ترجيح مىدهند ، علاوه بر اين ، چارپايان اگر راه را گم كنند ، مجهز به اسبابى نيستند كه به سوى راه حق هدايتشان كند و اگر گمراه شدند تقصيرى ندارند به خلاف اين انسانها كه مجهز به اسباب هدايت هستند و در عين حال باز گمراهند . بعضى « 2 » از مفسرين به اين آيه استدلال كرده‌اند بر اينكه : چارپايان علم و اطلاعى از پروردگار خود ندارند . ولى اين استدلال غلط است و اين آيه اصل علم را نه از حيوانات نفى مىكند و نه از كفار ، بلكه از كفار پيروى از حق را به خاطر اينكه عقل فطرى انسانيشان به وسيله پيروى هوى تيره و محجوب شده نفى مىكند و ايشان را به چارپايان تشبيه مىكند كه مجهز به اين فطرت و اين نحوه ادراك نيستند . و اما جوابى كه بعضى « 3 » داده‌اند به اينكه اين حرف را از ظاهر آيه نمىتوان در آورد نيز پاسخى است كه نمىتوان با استدلال ، اثباتش كرد . * ( « ألَمْ تَرَ إِلى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ وَلَوْ شاءَ لَجَعَلَه ساكِناً ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْه دَلِيلًا ثُمَّ قَبَضْناه إِلَيْنا قَبْضاً يَسِيراً » ) * اين دو آيه و آيات بعد از اينها - تا نه آيه - نظير تنظير و تشبيهى است براى مضمون دو آيه

--> ( 1 ) اگر ما زير بار دليل نقلى يا عقلى مىرفتيم در زمره دوزخيان قرار نمىگرفتيم . سوره ملك ، آيه 10 . ( 2 و 3 ) روح المعانى ، ج 19 ، ص 25 .